حمایت قوانین موضوعه از جایگاه شغلی وکیل دادگستری

۱. مقدمه

این پژوهش در پی یافتن راهکاری قانونی برای حمایت از شغل وکالت و شخص وکیل است؛ چه از منظر جانی، چه مالی و چه از جهت حفظ عزت و آبروی وکیل در جامعه. با آن‌که دربارهٔ ماهیت عقد وکالت و ضرورت استقلال وکلا آثار متعددی نوشته شده، کمتر پژوهشی به‌تفصیل به حمایت قوانین موضوعه از جایگاه فعلی وکیل دادگستری پرداخته است.

نگارندگان با آشنایی نزدیک از مشکلات و معضلات گریبان‌گیر وکلا، بارها با اخبار و حوادثی مواجه شده‌اند که در آن‌ها وکیلی توسط طرف مقابل دعوا یا حتی موکل خود مورد ضرب‌وجرح یا قتل قرار گرفته است. در مواردی نیز برخی قضات و کارکنان دستگاه قضا از جایگاه شغلی خود سوءاستفاده کرده و وکیل را در حضور اصحاب دعوا مورد اهانت قرار داده‌اند؛ رفتاری که استقلال وکیل — یکی از پایه‌های اقتدار نظم و عدالت — را خدشه‌دار می‌کند.

از سوی دیگر، جذب بی‌رویهٔ وکیل بدون حد و مرز مشخص و بدون متولی واحد، به تبدیل‌شدن دانش‌آموختگان بیکار به وکیلان بیکار انجامیده است. مجموع این عوامل، محقق را بر آن داشت تا در پی یافتن چارهٔ قانونی و عملی برای این معضل باشد.

۲. وکالت در محاکم دادگستری و انواع آن

۲.۱ تعریف وکالت

وکالت عقدی است که به‌موجب آن یکی از طرفین، طرف دیگر را برای انجام امری یا اموری، نایب خود می‌نماید (مادهٔ ۶۵۶ قانون مدنی). پیگیری پرونده در دادسراها و دادگاه‌ها می‌تواند توسط خود شخص یا توسط وکیل دادگستری و به وکالت از طرف موکل انجام شود. حضور وکیل در مراجع قضایی مزایای فراوانی از جمله شفافیت دادرسی و اجتناب از اشتباه را به همراه دارد.

۲.۲ وکیل پایه یک دادگستری

وکیل پایه یک دادگستری دانش‌آموختهٔ رشتهٔ حقوق یا مبانی فقه و حقوق اسلامی است که در آزمون وکالت ایران پذیرفته شده و دورهٔ کارآموزی خود را طی کرده است. وکالت زیرمجموعهٔ امور قضایی محسوب می‌شود و وکیل از تأمینات شغل قضا برخوردار است. هرچند افراد بدون حضور وکیل نیز قادر به دفاع از حقوق خود هستند، درصد موفقیت آن‌ها بدون بهره‌گیری از وکیل پایه یک دادگستری به‌مراتب کمتر است.

۲.۳ انواع وکالت

وکالت در قانون به چند دستهٔ اصلی تقسیم می‌شود:

• وکالت تعیینی: وکالتی که از سوی شخص به وکیلی معیّن و انتخابی ارجاع می‌شود.
• وکالت اتفاقی: وکالتی که اشخاص واجد شرایط علمی، برای خویشاوندان نسبی و سببی خود تا سه نوبت در سال می‌توانند بپذیرند، بی‌آنکه شغل رسمی‌شان وکالت باشد.
• وکالت معاضدتی: وکالتی که از طرف کانون وکلا یا مرکز امور مشاوران حقوقی به وکیل دادگستری ارجاع می‌شود.
• وکالت تسخیری: وکالتی که دادگاه در جرائم مستوجب مجازات‌های سنگین (قصاص، اعدام، رجم، حبس ابد) برای متهم فاقد وکیل تعیین می‌کند.
• وکالت اشخاص حقوقی (حقوق عمومی و خصوصی): نمایندگی حقوقی وزارتخانه‌ها، شرکت‌های دولتی و خصوصی نزد مراجع قضایی.
• وکالت در مطالعهٔ پرونده و وکالت در ادارات: برای اشخاصی که تنها نیازمند بررسی حقوقی پرونده یا پیگیری اداری هستند.

۲.۴ نحوهٔ اعطای وکالت

وکالت در دادگاه‌ها ممکن است به‌موجب سند رسمی یا غیررسمی داده شود. در وکالت‌نامهٔ غیررسمی، وکیل می‌تواند ذیل سند تأیید کند که موکل آن را شخصاً امضا یا مهر کرده است. اگر وکالت در جلسهٔ دادرسی داده شود، مراتب در صورت‌جلسه قید و به امضای موکل می‌رسد؛ و اگر در خارج از کشور اعطا شده باشد، باید به گواهی یکی از مأموران سیاسی یا کنسولی جمهوری اسلامی ایران رسیده باشد.

۲.۵ اختیارات وکیل دادگستری

مطابق مادهٔ ۳۵ قانون آیین دادرسی مدنی، وکالت در دادگاه‌ها شامل تمام اختیارات راجع به امر دادرسی است، مگر آنچه موکل استثنا کرده باشد؛ اما در مواردی مانند اعتراض به رأی، تجدیدنظرخواهی، فرجام‌خواهی، مصالحه و سازش، ارجاع به داوری، توکیل به غیر، و ادعای اعسار، باید اختیار وکیل صراحتاً در وکالت‌نامه قید شود.

۲.۶ قرارداد حق‌الوکاله

مادهٔ ۱۹ لایحهٔ استقلال کانون وکلا، قرارداد حق‌الوکالهٔ منعقد میان وکیل و موکل را معتبر و دارای اعتبار قانونی اعلام کرده است. با این حال، در عمل بسیاری از موکلان از پرداخت حق‌الوکاله طفره می‌روند، در حالی که وکیل موظف است مستقل از دریافت یا عدم دریافت حق‌الوکاله، تمبر مالیاتی مقرر را ابطال کند.

۳. حمایت قوانین موضوعه از جایگاه شغلی وکیل دادگستری

۳.۱ استقلال وکلا

استقلال وکیل به معنای نبودِ هرگونه نظارت بر عملکرد او نیست، بلکه به این معناست که وکیل در انجام وظایف شغلی خود باید اطمینان داشته باشد که دفاع از موکل، امنیت شغلی‌اش را به خطر نمی‌اندازد. برخی نگرانند که استقلال کامل وکلا به بی‌نظمی بینجامد، اما این تلقی نادرست است؛ وکیل تنها خواستار آن است که در انتخاب و دفاع از موکل خود، بازخواست نشود.

۳.۲ امر تبلیغ در شغل وکالت

قوانین موجود عموماً تبلیغ برای حرفهٔ وکالت را ممنوع کرده‌اند، در حالی‌که مؤسسات حقوقی فاقد نظارت کافی با تبلیغات گسترده، پرونده‌های زیادی جذب کرده و با پرداخت مبلغی ناچیز در اختیار وکلای کم‌تجربه قرار می‌دهند. به نظر می‌رسد اصلاح این قوانین و تمایز میان «تبلیغ آگاهی‌بخش» و «تبلیغ اغواگرانه» ضروری است.

۳.۳ شأن وکیل در مراجع قضایی و غیرقضایی

اصل ۳۵ قانون اساسی، حق انتخاب وکیل را برای طرفین دعوا به‌رسمیت شناخته و مادهٔ ۶ آیین‌نامهٔ اجرایی لایحهٔ استقلال کانون وکلا، مقامات قضایی و کارکنان اداری را موظف به حفظ کرامت وکلا کرده است. با این حال، در عمل برخی قضات و کارکنان دادگستری با رفتار توهین‌آمیز، این جایگاه را خدشه‌دار می‌کنند؛ رفتاری که نه‌تنها به شأن وکالت، بلکه به اعتماد عمومی به نهاد دادگستری نیز آسیب می‌رساند.

۳.۴ امنیت جانی و مالی وکیل و حمایت قانون از وکیل

با وجود اینکه شمار قابل‌توجهی از وکلا تاکنون قربانی ضرب‌وجرح و حتی قتل شده‌اند، هنوز قانون مدوّنی برای حمایت ویژه از امنیت جانی وکلا تصویب نشده است؛ در حالی‌که برای مشاغل دیگر، اقدامات حمایتی مشابه به‌سرعت در قالب طرح‌های قانونی به تصویب رسیده است. در کشورهای توسعه‌یافته، جایگاه، شأن و استقلال وکلا کاملاً تثبیت شده و برخی کشورها حتی نرم‌افزارهای هشدار امنیتی ویژهٔ وکلا طراحی کرده‌اند. نبود بیمهٔ عمر و بازنشستگی مناسب برای وکلای مرکز امور مشاوران نیز از دیگر دغدغه‌های مطرح‌شده در این پژوهش است.

۴. نتیجه‌گیری

حرفهٔ وکالت در شرایط اجتماعی امروز، یکی از خطیرترین مشاغل محسوب می‌شود؛ شاغلان این حرفه در معرض بیشترین آسیب‌های جانی، مالی و حیثیتی قرار دارند، بی‌آنکه اقدام پیشگیرانه یا واکنش مؤثری از سوی مراجع مسئول صورت گیرد. نویسندگان پیشنهاد می‌کنند: تدوین قوانین حمایتی قوی‌تر و کارآمدتر، فرهنگ‌سازی رسانه‌ای در جهت ارتقای جایگاه وکالت، برخورد قانونی با توهین به وکلا در مراجع قضایی، رسیدگی انحصاری به تخلفات وکلا در دادسرای انتظامی وکلا، ساماندهی مؤسسات حقوقی، جذب قانونمند و ضابطه‌مند وکیل، و تأمین وسایل دفاع شخصی و بیمه برای وکلا. ارتقای جایگاه شغل وکالت—به‌عنوان یکی از ارکان نهاد عدالت—تنها با همراهی هم‌زمان سه قوهٔ مجریه، مقننه و قضاییه محقق خواهد شد.